Zardushtiylar bayram taqvimlari

Markaziy Osiyo xalqlarining asosiy odat-marosim va bayramlari koinot, tabiat, fasllar va mehnat faoliyati bilan bog’liq bo’lgan. Ajdodlarimiz borliqdagi muhim to’rt narsa (quyosh, havo, yer, suv)ni aniqlash bilan bir qatorda, ular bilan bog’liq to’rt ulug’ kunni ham belgilab, nishonlashga odatlanishgan. Masalan, tabiat uyg’onishi, kun-tun tengligi, dala ishlarining boshlanishi pallasida Navro’z; yozda – quyosh tik bo’lib, tun qisqa, kun uzun davom etganida, havo harorati yuqori darajaga ko’tarilib, suvga ehtiyoj kuchayganida suvga bag’ishlangan tadbir – Angom (Vaxshangom), kuzda kun-tun tenglashib, yilning ikkinchi yarmi boshlanganida, dehqonlar daladagi hosilni yig’ib olgan vaqtda Mehrjon (Chiri-ruj, Nim-sarda); qishda – eng uzoq tun va qisqa kun sodir bo’lib, sovuq avjiga chiqqanida (“qishki chilla”), isinishga ehtiyoj kuchgan paytda Sada – Olov bayrami (gulxanlarda isinish) kabilarni uyushtirgan. Miloddan oldin paydo bo’lgan bu bayramlarning barchasi kishilarning tabiiy ehtiyojlari asosida qaror topgan.

Avetashunos Meri Boys yozishicha, qadimda zardushtiylarnin quyidagi yettita bayrami mavjud bo’lgan:

  1. Maydiyoy – zaremaya – bahor o’rtasi.
  2. Maidyoy – shema – yoz o’rtasi.
  3. Payaitshayxa – g’alla yig’ish bayrami.
  4. Ayatrima – chorvaning yozgi yaylovdan qaytishi.
  5. Maiyairya – qish o’rtasi.
  6. Xamaspatmaeda – fravash (ruhlar sharafiga ziyofat berish)
  7. “Navro’z” (Avestocha qanaqa nomlangan)

Bu bayramlar diniy marosim shaklida o’tib, ular Axuramazda sharafiga bag’ishlangan ibodat bilan boshlangan. Ibodatdan so’ng xursadchilik, o’yin-kulgi bo’ladigan ziyofat o’tkazishgan. Bayramning keyingi qismida o’yin, tomosha, ko’ngilochar tadbirlar uyushtirilgan.

O’rta Osiyo, jumladan O’zbekiston hududida yashovchi xalqlarning qadimiy bayramlarini o’rganishda X-XI asrlarda yashagan buyuk qomusiy olim Abu Rahyon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” (“Osor ul-boqiya”) asari muhim ahamiyatga ega. Beruniy o’zining bu asari muhim ahamiyatga ega. Beruniy o’zining bu asarida qadimiy eroniylar, xorazmiylar, so’g’diylar, rumliklar, yahudiylar, suriyaliklar, nasroniylar, hindlar va boshqalar kalendaridagi mashhur kunlar, hayitlar va odatlar haqida tarixiy-madaniy ahamiyatga ega bebaho ma’lumotlarni bayon etgan. Mazkur asarda O’rta Osiyo, jumladan, Xorazm va So’g’d xalqlarining zardushtiylar davridagi yillik calendar bayramlari haqida ham qiziqarli mulohazalar yozib qoldirgan.

Beruniyning yozishicha, so’g’diylarda Mavsard oyining birinchi kuni – Narro’z va 28-kuni Romush og’am (otashxonalarda to’planish bayrami); Niysanj oyining 12-kuni – Mohirj; Basokang oyining 7-kuni – Nikh og’am; 15-kuni – Amsxvora (olov tegmagan narsalarni yeyish bayrami); Ahn-x-nda oyining 18-kuni Boboxvora yoki bomixvora (uzumdan siqib olingan toza shirani ichish bayrami); F-g’-kon oyining 1-jybu – Nim-sarda (yil yarmi); J-m-d-n-j oyining 24-kuni – “Bod omkom”; X-sh-n-m oyining oxirida vafot etgan kishilarni xotirlab, aza tutish kuni kabi bayramlari o’tkazilgan.

Beruniy xorazmliklar bayrami haqida ham alohida to’xtalib, ular quyidagi bayramlarni o’tkazishga odatlanishganini ta’kidlaydi: “Navsarji oyida Yil boshi (Navro’z); x-r-v-dod oyining 1-kuni Arijo-suvon (issiq kiyimdan chiqish, ochilish hayiti); chiri oyining 15-kuni – Ajor (kuz oxirida olovda isinish hayiti); A-x-sh-r-v-i-r- oyining 1-kuni F-b-r-i-x yoki F-a-r-u-b-a (sovuq kelishi bilan Xorazm podsholarining shahar chetiga chiqib, uni yovdan himoya qilish kuni); Umri oyining 1-kuni – Azdokandxvor (sovuq tushish bilan olov yoqilgan uylarda o’choqlar atrofiga yig’ilib, yog’liq non yopish kuni); 13-kuni – Chiri-ruj (yil yarmi); Rim-j-d oyining 15-kuni “Mina kechasi” (erta bahorda kechasi sovuqda qolib o’lgan ayol xotirasi munosabati bilan o’tkaziladigan hayit); Isfandarmoji oyining 4-kuni – Xej, 10-kuni – Vaxshangom (suvga e’tiqod qilish kuni); 20-kuni – Inga (bir-biriga yaqin uylar qurish kuni)” bayrami kabilar.

Beruniy xorazmliklar bayramini ikki turga bo’lgan:

  1. Tabiat hodisalariga bag’ishlanganlari: yil boshi bayrami (navro’z), ochilish bayrami, gulxanda isinish bayrami, yog’liq non yopish kuni, Mina kechasi va hokazolar.
  2. Diniy marosimlar (islomgacha bo’lgan davrda) arvohlar uchun qabrlarga ovqat qo’yadigan kun va boshqalar.

Ma’lumki, miloddan ilgari Eron, So’g’d va Xorazmda zardustiylik kalendarlaridan foydalanilgan. Yil fasllaridagi har bir oyning o’z bayramlari va mashhur kunlari bo’lgan. Masalan, “Farvardin moh – yoz boshi, tir moh – kuz boshi, mehr moh – qish boshi, diy moh – bahor boshi edi. Ularning oylari ichida to’rt faslga qarab ishladigan (hayit) kunlari bor edi”, deb qayd qilgan Beruniy.

Ajdodlarimizning qadimgi taqvimi Navro’zdan boshlangan. Bu go’zal va ulug’ bayram sarchashmalari eng qadimiy ajdodlarimizning politeistik tushunchalari, jumladan, Koinot, Quyosh, Yerga bo’lgan e’tiqodlari asosida vujudga kelgan. Bundan 4-5 ming yil ilgari ajdodlarimiz Quyoshni eng buyuk kuch, hayot chashmasi, yorug’lik va issiqlik manbai, deb bilishgan va unga atab maxsus marosimlar o’tkazishgan. Shu yo’sinda mitraizm – quyoshparastlik, uning zaminida esa otashparastlik shakllana boshlaydi. Zardushtiylar olovni quyoshning yerdagi zardasi – farzandi deb bilib, qish va erta bahordagi marosimlarda katta gulxanlar yoqib qish sovug’ini uning yordami bilan “haydashgan” va ko’klamni “chaqirishgan”, Bu marosimlar esa turli bahor bayramlarining shakllanishiga asos bo’lgan. Mehnatkash xalq hayotida muhim o’rin tutgan bahor bayramlari yangi mehnat mavsumi boshlanishidan darak bergan. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, bahorni kutib olish bayramlari barcha xalqlarda qadimdan mavjud bo’lgan. Xalqning dunyo bo’ylab tarqalishi natijasida bahor bayramlari barcha hududlarga yoyilgan va keyinchalik bu an’analar barcha xalqlarda turli me’yor va shakllarda uyushtirilgan. Ko’pgina xalqlarda qishni kuzatish va bahorni kutib olish an’analari eng yirik bayramlarga aylangan.

Ba’zi etnograf olimlar, jumladan N.P.Lobachevaning fikricha, qadimdan O’rta osiyoda yil boshi bahorga to’g’ri kelgan. Sosoniylar sulolasi davrida (III asr) yil boshi yoz fasliga, quyoshning tik turish kuniga (hozirgi 21-22-iyunga) ko’chirilgan. Biroq oy taqvimiga o’tilganidan keyin, yilning birinchi oyi yana bahorga, tun va kundurz baravar bo’lgan kunga (22-martga) ko’chirilgan. Bu haqda Beruniy shunday yozadi: “Navro’z… o’tmish zamonlarda… quyoshning saraton burjiga kirish paytiga to’g’ri kelar edi. So’ngra, u orqaga surilgach, bahorda keladigan bo’ldi. Endi u butun yil unga xizmat qiladigan bir vaqtda, ya’ni bahor yomg’irining birinchi tomchisi tushishidan gullar ochilguncha, daraxtlar gullashidan mevalar yetilguncha, hayvonlarda uyg’onish mavsumi boshlanishidan to nasl vujudga kelgunida davom etgan vaqtda keladi. Shuning uchun “Navro’z” olamning boshlanishi va yaratilishiga dalil qilingan”.

“Navro’z”ning paydo bo’lishi haqida ko’plab afsonalar, miflar mavjud. Masalan, zardushtiylar davrida ezgulik xudosi Anxaramaynyu (Axriman) – kuzda va qishda hukmronlik qiladi, degan qarash mavjud bo’lgan. Bahorning birinchi kunini ezgulik xudosi yovuzlik xudosi ustidan g’alaba qilgan muqaddas sana, deb bayram qilishgan. Bu sana “Navro’z” kuniga aynan to’g’ri kelgan.

Yana bir qadimiy afsonaga ko’ra, Odam At ova Momo Havo ilk bor uchrashgan kun “Navro’z” bayrami deb tan olingan emish. Firdavsiyning “Shohnoma”sida esa yangi yil (“Navro’z”)ning paydo bo’lishi shoh Jamshid nomi bilan bog’lanadi. Jamshid odamlarga yaxshilik qilish maqsadida ularni kasbga o’rgatadi, temirni eritib qurol yasatadi, ip yigirtirib, kiyim to’qitadi, hammom, uy, saroylar bunyod qildiradi, tabiblik sirlarini ochadi, kema yasatadi, bog’ barpo qildiradi. Nihoyat, Jamshid ishlari gurkirab, meva bergan kunda o’ziga taxt yasatib, unda osmonga ko’tariladi. Bu “Shohnoma”da quyidagicha ta’riflanadi:

Taxt ko’kda charx urar misoli quyosh,
Farmondor o’tirar, unda irg’ab bosh.
Barcha jam, odamlar qarar taxtiga,
Jahon qoyil bo’lib shukuh-baxtiga.
Jamshidga sochishar oltinu gavhar,
Shu kunni yangi yil – bayram deyishar.
Yil boshi Xurmuzu edi farvardin,
Dilda na g’am qoldi, na adovat-kin,
Ulug’lar shodlik-la barz qurdilar,
Yuzlarni cholg’uga, mayga burdilar.

Alisher Navoiy ham “Tarixi mulki ajam” nomli asarida Jamshidning buyuk kashfiyotlari so’nggida ulug’ Navro’zni ixtiro qilganligini bayon qiladi. Navoiy yozishicha: “Jamshid “Chixil minor” nomli odamzod ko’rmagan va aql bovar qilolmaydigan baland bino qurib…bu imorat tugandi, olam salotin va ashrof va ahborin yig’ib, anda azim jashn qildi. Ul vaqtikim, quyosh nuqta e’tiqodli rabiiyg’a tahvil qilib erdi ul binoda taxt ustiga o’ltirib, adolat sayt va sadosin olamg’a muntashir qildi va ul kunning otin navro’z qo’ydi”.

Beruniy asarida keltirilgan afsona bo’yicha ham Navro’zning kelib chiqishi Jamshid shohga bog’lanadi: “Jamshid o’ziga arava yasab olgach, o’sha kuni aravaga chiqib oldi, jinlar va shaytonlar uni havoga ko’tarib, bir kunda Dunbovan (Damovand tog’i)dan Bobilga olib bordilar. Odamlar bu ajoyib voqeani ko’rgach, o’sha kunni hayit qildilar va Jamshidning (aravadan uchishiga) taqliq qilib, arg’imchoqlarda uchdilar”.

“Navro’z”ning paydo bo’lishi haqidagi bu kabi afsonalarni turlicha talqin qilish mumkin. Biroq “Navro’z”ning qachon va qanday vujudga kelganligini aniq ko’rsatish qiyin. Shunday bo’lsada, ishonch bilan aytish mumkinki, bu bayram dono kishilar tomonidan kashf qilingan. Chunki “Navro’z” koinot va tabiat qonuniyatlari, ya’ni quyoshning hamal burjiga kirishi, kecha va kunduzning vaqt jihatidan barobar bo’lishi, kunduzning uzaya boshlashi, tabiatda jonlanish yuz berishi, bahorning kelishi bilan bog’liq tarzda ilmiy asoslanib belgilangan. Bu esa har qanday jamiyatda “yil boshi” (qachon kelishidan qat’iy nazar) “Navro’z”ni tabiat bayrami sifatida nishonlash uchun asos bo’lgan. Aslida “Navro’z” ibtidoiy jamoa davrida odamlar dehqonchilikka o’rganganidan so’ng ular dalalarda yangi ish mavsumi boshlashdan oldin o’tkazadigan bahor bayrami sifatida shakllangan.

Zamonlar o’tishi bilan bu bayram takomillashib, unga mos kun aniqlangan. U “yil boshi” sifatida belgilanib, unga “Navro’z” (ya’ni “Yangi kun”) degan nom berilgan, deb taxmin qilish mumkin.

Boshqa olimlar hisobiga ko’ra esa, bu bayram 4 ming yil avval joriy etilgan.

Miloddan avval qo’llanila boshlagan zardushtiylik taqvimi bo’yicha hozirgi fevral oyining birinchi kunida “Kichik Navro’z” (yoki “Ommaviy Navro’z”) boshlanib, oltinchi kunda “Katta Navro’z” (yoki “Maxsus Navro’z”) uyushtirilgan. Sosoniylar sulolasi davrida bu ikki “Navro’z” birlashtirilib, kichik va katta “Navro’z” o’rtasidagi barcha kunlar bayram, deb e’lon qilingan.

Muayyan davrlarda “Navro’z” bayramini nihonlash bir oygacha cho’zilgan. Bu haqda Beruniy quyidagilarni bayon etadi: “Keyingi podshohlar bu oy, ya’ni farfardin mohning barcha (kunlari)ni hayitga aylantirib, ularni oltiga taqsim etdilar. Birinchi besh kun podshohlar uchun; ikkinchisi – ulug’ kishila uchun; uchinchisi – podsholarning qullari uchun; to’rtinchisi – xizmatkorlar uchun; beshinchisi – xalq ommasi uchun; oltinchisi –cho’ponlar uchun”.

Podshohlar o’zlari uchun belgilangan birinchi besh kunni quyidagi tartibda, ya’ni birinchi kun “podshoh navro’z kuni hayitini boshlab, odamlarga o’zining xalqni qabul qilishi”ni bildiradi. Ikkinchi kuni martabasi juda yuqori kishilar…, dehqonlar va (mashhur) xonadon ahllari (qabul qilish), uchinchi kuni otliq sipohlar va ulug’ donishmandlar, to’rtinchi kuni o’z uyidagilar, yaqin va xos kishilar, beshinchi kuni esa o’z o’g’illari hamda qaramog’idagi  kishilar (qabul etish) uchun o’tiradi. Oltinchi kuni… o’zi uchun navro’z qiladi”.

Podsho bunday qabullardan juda katta foyda orttirgan. Chunki u keluvchilarning martabalariga qarab, ularning hadyalarini huzuriga keltirishga buyurgan va hadyalarini huzuriga keltirishga buyurgan va hadyalarini diqqat bilan tekshirib, xohlaganlarini taqsim qilib bergan, xohlaganlarini xazinasiga qo’ygan.

Islomgacha bo’lgan “Navro’z” bayramining oddiy xalqqa tegishli odatlari ham diqqatga sazovordir. O’sha zamonlarda “Navro’z” kuni odamlarning bir-birlariga shaker va shirinliklar hadya qilishi (hayotingiz shirin bo’lsin degan ma’noda), gullar taqdim qilishi (go’zal bo’ling ma’nosida), bir-birlariga suv sepishi (bu yil suv ko’paysin, hosil mo’l bo’lsin ma’nosida) kabi odatlar keng tarqalgan. Navro’z kuni shirinliklar yeyish eng muhim udumlardan biri bo’lgan. Navro’z kuni tong otganda har bir kishi gapirishdan oldin uch qoshiq asal yalab, uch bo’lak (xushbo’y) mum esa ko’p kasalliklardan forig’ bo’ladi… Navro’zning oltinchi, ya’ni “Katta Navroz” kuni tongda… gapirishdan oldin shakar totib, o’ziga zaytun yog’i surtgan kishiga yil mobaynida turli balolar yaqinlashmaydi degan aqida mavjud bo’lgan. Ba’zi rivoyatlarga qaraganda, odamlarning bir-birlariga shakar hadya qilishi va uni aynan bayram kunlarida yeyishiga sabab, shakakar “Navro’z” kunida paydo bo’lishi bilan bog’liq emish…

“Navro’z”ga tayyorgarlik ko’rish odatlaridan yana biri bug’doy yoki arpa donini yog’och idishda o’stirib, uni bahor darakchisi sifatida dastuxonning o’rtasiga qo’yish bo’lgan. Bayram arafasida qadim ajdodlarimiz yetti xil don (bug’doy, aypa, no’xat, jo’xori, guruch, mosh, loviya)dan go’ja (bo’tqa) tayyorlashib, uni qo’ni-qo’shni, qarindoshlarga tarqatishgan. Bundan tashqari, eroniylarda “S” harfi bilan boshlanadiga yetti xil ko’k o’simlik (seb-olma, sabzi, sir-sarimsoqpiyoz, sirka, satar-toshgul, siyohdon-qora danak, sinjid-yovvoyi zaytun kabilar) urug’idan o’stirilgan ko’katlar bilan dasturxon e’tiqodi baland bo’lagn. Beruniy ham “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida suvga bag’ishlangan odatlar, hayitlar haqida ko’p to’xtalgan. Bunday odatlarning biri – bahor-yoz bayramlarida odamlar bu yil suv mo’l bo’lsin, hosil ko’paysin deb, bir-birlariga suv sepishidir. Bu xususda, Beruniy shunday deb yozadi: “Odamlar shu kuni (ya’ni Navro’z kuni) tong paytida o’rinlaridan turib, kanal va hovuzlarga boradilar. Ko’pincha oqib turgan suvlarga ro’para turib, barakali bo’lish va ofatlarni daf etish uchun ustilaridan suv quyadilar”.

Shuni ta’kidlash kerakki, Jizzax viloyatining Forish tumani aholisi o’rtasida “Navro’z” kuni odamlarning bir-biriga suv sepishi yaqin yillargacha saqlanib qolgan edi. O’zbekistonning lalmikor (faqat yomg’ir suvi bilan sug’oriladigan) joylarida, avvallari suv sepish maxsus marosim sifatida uyushtirilgan. Bu Suv xotin (Sust xotin) marosimi deb yuritilgan. Bu marosim bahor-yoz oylari yomg’ir yog’may, qurg’oqchilik boshlanib, ekinzorlar qovjiraganda, “yomg’ir chaqirish” maqsadida tashkil qilingan. Oqsoqollarning ko’rsatmasiga binoan, qishloq ayollari katta qo’g’irchoq yasashib, unga qari kampirning ko’ylagini kiydirishgan, so’ngra maxsus qo’shiqlar aytishib, qo’g’irchoqni dalalardan, ko’chalardan ko’tarib o’[tib, har bir xonadonga olib kirishgan. Marosim qatnashchilari Suv xotin qo’shig’ini aytib, hovlilarga kirishganida uy egalari ularni xursandchilik bilan qarshilashib, qo’g’irchoq ustidan suv sepishgan, xayr-ehson qilishgan.

Suvga bag’ishlangan qadimiy odatlardan yana biri esa hatto bayram darajasigacha ko’tarilgan. U yozning muayyan kunlarida odamlarning daryo va suv havzalariga borib cho’milishi chog’ida o’tkazilgan. Jumladan, Beruniyning qayd qilishicha, xorazmliklar Ispondormoji oyining 1-kuni Vaxshangom deb ataluvchi bayram o’tkazishgan. Bu bayram Vaxsh, Jayhun suviga bag’ishlangan.

Beruniyning asarida ma’lum qilinishicha, shu kuni odamlar Jayhun daryosiga borib cho’milishgan. Shuningdek, Beruniy eronliklarning Xorazm odatlariga o’xshash hayiti xususida to’xtalib: “Omul aholisi shu kuni Hazar (Kaspiy) dengiziga borib, kuni bo’yi suvda o’ynashib, shung’ishadilar”, deydi. Bahor va yoz oylarida O’rta Osiyo iqlim sharoitida suvga ehtiyoj ortishi boisidan o’lkamizda suvga bag’ishlangan turli odat, bayramlarning paydo bo’lishi tabiiydir.

Bayramlar, yuqorida eslatib o’tganimizdek, har bir faslning o’ziga xos xususiyatini aks ettirishi barobarida, asosan inson faoliyatini madh etishga qaratilgan. Bu jihatdan islomgacha bo’lgan kuzgi bayramlarning ikkitasi, ayniqsa, diqqatga sazovordir. Ularning biri – “Tirgon” (yoki “ro’zi tir”) dir. “Tir”, “tirama” so’zi hozir ham “kuz” bayrami ekanligini bildiradi. Beruniy “tir” so’zining ma’nosini “dahufazlik” va “dehqonchilik” bilan bog’laydi. U bu haqda shunday deb yozadi: “Dahufazlik” – dunyoni saqlash, uni qo’riqlash va dunyoda hukmdor bo’lish, shuningdek “dehqonchilik” esa dunoni obod etish, ekin ekish va dunyoni taqsim etish – ikkisi ekin ekish va dunyoni taqsim etish – ikkisi egizak bo’lib, dunyo shular bilan obod va doim barqaror bo’ladi, uning buzuqligi tuzaladi.

Qadim zamonlarda Tirgon katta bayram bo’lib, o’sha kuni barcha kosiblar va dehqonlar yangi kiyim kiyib yurishgan. Bu bayramda bug’doy va mevalardan maxsus taom tayyorlanib, dasturxonlarga tortilgan. Ba’zi joylarda esa shu kuni cho’milish odati bo’lgan. “Tirgon”ning mazmuni va odatlari uning “kuz boshi”da yig’im-terim boshlanishidan oldin o’tkaziladigan bayram ekanlgidan dalolat beradi.

Kuz mavsumida nishonlanadigan katta bayramlardan yana biri – Mehrjon (yoki Mehrgoh, Xorazmda – Chiri-ruj, so’g’diylarda – Nimsarda) bo’lgan.

Mehrjon so’zi “jon sevgisi”, shuningdek, “quyosh” degan ma’noni bildiradi.

Beruniyning yozishicha, “Quyosh va Oy falakning ikki ko’zi bo’lganidek, Navro’z va Mehrjon zamonning ikki ko’zidir”. Chnki Navro’z bahorda kun va tunning baravar kelganida, Mehrjon essa kuzda nishonlanadigan bayram bo’lgan.

Navro’z kuni tabiatda jonlanish boshlansa, Mehrjon kuniga kelib, o’simliklarning o’sishi jarayoni nihoyasiga yetgan. Bu vaqtda hayvonlarda ham jinsiy faollik susaygan.

Beruniy bu ikki bayramni bir-biri bilan taqqoslab, yarim hazil rivoyatni keltiradi: “Bir guruh kuzni bahordan ortiq bilganidek, ular mehrjonni navro’zdan ortiq bilganlar. Buni isbotlashda Iskandar Arastudan, u ikki kunning qaysisi: afzal deb so’raganida uning: “Ey podshoh, bahorda hasharotlar paydo bo’la boshlaydi, kuzda esa ular yo’qolib ketadi. Demak, shu jihatdan kuz bahordan afzal”, – degan javobiga asoslanadilar”.

Bahorda kichik va katta “Navro’z” bo’lganidek, bu Imri (Mehrmoh) oyining 16-kunida Kichik Mehrjon va 21-kunida Katta mehrjon bayrami o’tkazilgan. Mehrjon bayramini podshohlar va Eron mamlakati shahar aholisi butun oy davomida nishonlagan. Mehrjon bayramini o’tkazishda ham xuddi Navro’zdagidek turli tabaqaga mansub kishilar uchun besh kundan ajratilgan.

Mehrjon bayramidan so’ng odamlar qishga tayyorgarlik ko’ra boshlaganlar. “Xuroson podshohliklarida shu kuni otliq asrkarlarga kuzlik va qishlik kiyim berish rasm bo’lgan”.

So’g’diylar ham bunday bayramni keng nishonlashgan. Ular bayramning birinchi kunini “nim sarda” deb atashgan. Bu “yil yarmi” degan ma’noni anglatgan. Ikkinchi kuni “M-n-i-d-xvora” deb nomlashgan. Bu kun odamlar “otashxonlarga yig’ilib, qo’noq uni, yog’ va shakardan tayyorlangan ovqat yeyishgan”.

Xorazmliklar esa Umri oyining 12-kunida bayram qilishib, uni Chiri-ruj deb atashgan. Beruniy xorazmliklar “bu hayitni xuddi eronliklar mehrgonni ulug’laganidek ulug’laydilar”, deb ta’kidlaydi.

Miloddan avvalgi 329-327-yillarda O’rta Osiyo janubi-g’arbiy qismini Aleksandr Makedonskiy (Iskandar Zulqarnayn) bosib olgan va yunon-makedon podshohlari hukmdorligi 150 yil davom etgan. Tarixchi Plutarx Iskandarning yerli xalq urf-odatlari, madaniyatiga chuqur hurmat bilan qaraganligini alohida ta’kidlagan. “Hatto, – deydi u, – Aleksandr makedonskiy varvarlarning milliy kiyimlarini kiyib yurishni ma’qul ko’rdi…, makedon jangchilariga ham yerli xalq urf-odatlarini o’rganishni ta’kidlaydi”. Yunon-makedonlar madaniyati O’rta Osiyo madaniyatiga o’z ta’sirini o’tkazdi.

Eramizdan avvalgi davrlarda ajdodlarimiz uzum, mevalar pishgan paytda qadimgi yunonlarning “Dionis” bayramiga o’xshash bayram ham o’tkazishgan.

“Dionis” yoki “Vakxix” bayramlari O’rta Osiyoga Aleksandr Makedonskiy (Iskandar) hukmronlik qilgan davrda paydo bo’lgan, deb taxmin qilish mumkin. Lekin akademik S.P.Tolstov va boshqa tadqiqotchilarning ta’kidlashi hamda Xorazm, Kattaqo’rg’on va Termiz atroflaridan topilgan arxeologik topilmalarga qaraganda o’lkamizda uzum pishiqchiligiga bag’ishlangan bayram yunonlar kelishidan avval ham bo’lgan.

Ma’lumki, Ellin davrida yilda ikki marta – kuzgi (23-sentabr) va bahorgi (21-mart) kun-tun tengligi kunlarida musallas va uzumchilik ilohi Dionisga sig’inish bilan bog’liq bo’lgan katta ommaviy sayillar o’tkazilgan. “Mazkur marosimlar ishtirokchilar Dionis va unga qondosh hisoblangan ikki darajali ilohlar – Pan, Silen, satirlar – echki ko’rinishida tomosha maydoniga chiqishgan. Mazkur bayramlarda namoyish etladigan tomoshalarda echki obraziga alohida e’tibor berilgan. Chunki echki quyosh ilohining totemi hisoblanib, u bahor xabarchisi, gohida esa Dionis deb tushunilgan. Kuzgi kun-tun tengligidan so’ng, kunlarning asta-sekin qisqarib, tunlarning uzun bo’la borishiga atab, echki quronlik qilingan. Bu esa quyosh ilohining o’limini anglatgan. Vakh (maishatbozlik) qahramonlarining kichik haykalchalari O’zbekistonning Surxondaryo viloyati hududi (Zartepa, Xolchayon, Dalvarzintepa) hamda Xorazm tumanlaridan topilgan. Sharq xalqlarining dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi aholisi o’rtasida xazon bo’lish va qayta tug’ilish bilan bog’liq ilohlarga sig’inish urf-udumlari illinizmdan avvalroq vujudga kelgan. “Yunon ilohlari, jumladan Dionisning o’z sharqona “egizaklari” bilan birlashib ketishi asossiz sodir bo’lmaydi. Dionisning O’rta Osiyo o’lkalariga tez fursat ichida kirib kelishiga uning mahalliy sig’inish ob’yektlari bilan qondoshligi asos bo’ldi”.

Beruniyning yozishicha, so’g’diylar Ashi-x-ida oyining 18-kunida “Bobaxvara” (“Bomixvora”) nomli bayram o’tkazishgan. “Bobaxvara” so’zi uzumning siqib olingan toza shirasini ichish degan ma’noni bildirgan.

Shu oyning 26-kunida ular “Garm-Xvara” – uzum yeyish bayramini ham nishonlashgan. Yettinchi oyning 15-kuni yana uzumga bag’ishlangan ko’p kunli bayram boshlanib, uni keyingi oyning 9-kuni yakunlashgan.. Bog’dorchilikda mohir bo’lgan so’g’diylarda uzumga va uzum sharbatidan tayyorlangan musallasga bag’ishlangan yaxlit bir tizimni tashkil etuvchi bayramlar bo’lganidan dalolat beradi.

Ma’lumki, zardushtiylik dinining asosiy mohiyati olovga sig’inish bilan bog’liq bo’lgan. Zardushtiylarda olov kishilarni har qanday gunohdan poklovchi kuch, deb qaralgan. Shuning uchun ham bu dinga ishonuvchilar “otashparastlar” deb atalgan.

Olov bilan bog’liq marosimlar va bayramlarning ommalashishi sabablari ham ajdodlarimizning zardushtiylik diniga e’tiqod qilganiga borib taqaladi.

Agar bahor oxiri va yozda suvga e’tiqod qilish odatlari keng tarqalgan bo’lsa, kech kuz, qish va erta bahorda uyushtiriladigan barcha bayram taomilga aylangan. Zardushtiylar o’zlarining bayram yoki marosimlarini o’tkazish uchun doimo o’t yonib turadigan “otaxona”larga yig’ilishgan. Masalan, Buxoroda ma’jusiylar Novsard oyining 28-kunida o’tkazadigan “Romush og’om” nomli bayramda otashxonalarga to’planishgan va uni yonib turgan gulxan atrofida nishonlashgan.

Beruniy Og’om bayrami haqida shunday yozadi: “Og’om hayitlari ular uchun eng aziz bayramlardan bo’lib, har bir qishloqda o’tkaziladi, ular har qaysi qishloq raisi huzuriga yig’iladi va yeb-ichadilar”.

Narshaxiy o’zining “Buxoro tarixi” asarida butparaslarning har yili ikki marta savdo-sotiq o’tkaziladigan “Bozorimoh” degan joyida otashparastlar ibodatxonasi bo’lganini ma’lum qiladi. “Bu joy, -deb yozadi u, – yana otashparastlar ibodatxonasi bo’ldi; bozor kuni odamlar bu yerga yig’ilganlarida hammalari ibodatxonaga kirib, olovga topinar edilar…”

Toshkentning Yunusobod mavzesidagi V asrda bunyod etilgan Oqtepa qo’rg’oni (balandligi 22 metr)ning ichki maydoni ikki qismga bo’lingan. Uning g’arbiy qismida “o’chmas olov saqlanadigan mehrobli ibodatxona bo’lib, bu yerdagi… supalarda zardushtiy ruhoniylar o’tirishgan va turli diniy marosimlar o’tkazishgan”.

Akademik S.P.Tolstov ta’kidlashicha, otashparastlar, asosan ibodatxonaning birinchi xonasida yig’ilishgan. U yerda may ichishgan, marosimlar o’tkazishgan, atarbonlar orqali olovga sig’inishgan, iltijo qilishgan. S.P.Tolstov quyoshdan olov, olovdan olov uyi, olov uyidan mehmonxona, mehmonxonadan choyxona kelib chiqqan, deydi.

S.P.Tolstovning olovxonaning vazifalari to’g’risidagi fikriga tayanib, professor M.Qodirov shunday yozadi: olovxonalar, birinchidan, ibodatxona vazifasini o’tagan; ikkinchidan, unda diniy marosim va hayitlar o’tkazilgan; uchinchidan, zardushtiylik dini udumlari va uning muqaddas kitobi bo’lmish “Avesto” mazmuni bilan bog’liq ba’zi o’yin va tomoshalar uyushtirilgan; to’rtinchidan, yigitlar u yerda yig’ilib, ko’ngil ochishgan va ijtimoiy masalalarni hal qilishgan. Boshqacha aytganda, olovxonalar ham ibodatxona, ham tomoshagoh, ham o’ziga xos uyushma idorasi, ham tomoshagoh, ham o’ziga xos uyushma idorasi vazifasini bajargan.

Bundan ayon bo’ladiki, otashxonalar zardushtiylar uchun marosim va bayramlarni o’tkazish markazi bo’lgan.

Zardushtiylikning eng yirik bayramlardan biri Soda bo’lgan. U, Firdavsiyning “Shohnoma”sida ma’lum qilinishicha, olovning kashf etilishiga bag’ishlangan bayramdir. Sada Eron quyosh kalendarining 11-oyi – baxmanning 10-kunida bayram qilingan.

Firdavsiyning “Shohnoma” kitobida Sada bayramining paydo bo’lishi haqida maxsus bob bor. Unda yozilishicha, adolatpanoh Hushang bir guruh kishilar bilan toqqa borayotib, to’satdan bahaybat ilonga duch keladi. Hushang katta tosh otadi, biroq tosh ilonga tegmay, qoyatoshga borib urilib, toshlar orasidan uchqun va olov chiqadi. Shu hodisadn so’ng Hushang olovni qaday hosil qilishni kashf etadi:

Bu olovmas, - deydi xudo hadyasi!
Endi shunga bo’lsin yurak sajdasi!
Shundan beri otash qiblasi bo’ldi,
Shu’lasidan dilga yorug’lik to’ldi.
Kech kirgach, o’t yoqib, ayladi gulxan,
Gulxan atrofida a’yonlar bilan
O’ltirib boshlandi bazm va bayram,
“Sada” deb nom berdi dildan arib g’am.

Abu Rayhon Beruniyning yozishicha: Sada bayrami “bub axman oyining o’yin, tomosha va xursandchilik avjiga chiqadigan o’ninchi kunidir. Sada – forscha “sad” so’zidan bo’lib, Navro’zga qadar ellik kun va ellik tun qolganligini anglatadi”. Qadimgi xorazmliklarning “Chiri” marosimiga o’xshab ketadigan bu bayramning paydo bo’lishini Beruniy shunday izohlaydi: “Chirining o’n beshinchi kuni “ajg’or”dir, ma’nsi shu’la, olov yoqishdi. Qadimgi zamonlarda bu bayram birinchi marta olov yoqishga ehtiyoj sezilganida paydo bo’lgan”.

Mavjud manbalar bu bayram qish mavsumida o’tkazilganligini bildiradi. Biroq ba’zi tarixiy asarlarda bu bayram qish avvalida, boshqalari – qatiq sovuq kunlar boshlanishi (“chilla”)dan oldin, ya’ni eng qisqa kun va eng uzoq tun bo’lganida (hozirgi 22 dekabrda), yana birlarida esa (jumladan, Beruniyning asarida) qishki sovuqlar tugagandan so’ng o’tkazilishi haqida ma’lumotlar beriladi. Bundan kelib chiqadiki, qish vaqtidagi barcha bayramlarda olov, gulxan yoqish odat bo’lgan. Ularning eng kattasi Sada bo’lgan bo’lishi mumkin. Balki Sada ham boshqa muhim bayramlar kabi “kichik” va “katta” Sadalarga bo’lingan bo’lishi ham mumkin.

Ehtimol, Sada qishning oxirida ham o’tkazilgandir. Beruniy bu xususda qiziqarli ma’lumotlarni keltiradi. Allomaning yozishicha, shu kuni qish jahannamdan dunyoga chiqadi. Shuning uchun odamlar olov yoqib, qish xurujini da fetish uchun tutatqi tutadilar. Hatto, o’sha kech olov yoqib, alanglatish, shu olovga yovvoyi hayvonlarni tashlash, alanglar ichiga parrandlarni uchirish va (olov) atrofida (ichimliklar) ichib, o’yin-kulgi qilish ham podshohlar marosimlariga aylanadi.

Xullas, zardushtiylar bayramlari va marosimlaridan biri bo’lgan “sada” bayramida gulxan yoqish va olov atrofida o’yin-kulgi qilish, yeb-ichish urf bo’lgan.

Islomgacha bo’lgan davrda bulardan boshqa diqqatga sazovor va qiziqarli bayramlar ham ko’p bo’lgan. Ulardan biri ayollar bayramidir. Bu bayram isfandarmo’z oyining 5-kunida nishonlanib “ro’zi isfandarmo’z” deb atalgan. Bu haqda Beruniy: “O’tmish zamonlarda bu oy va kun xotinlar hayotiga xos bo’lib, erlar ularga ehson qilar edilar”, – deb yozadi. Isfandarmo’z so’zining ma’nosi “aql” va “mulohaza” demakdir (“Isfandarmo’z” iffatli, eriga sadoqatli xotinga vakil qilingan farishtaning nomi hamdir).

Hozirgi davr uchun qiziqarli va zarur bayramlardan biri – bu Murod oyining 7-kunida o’tkaziladigan – “Murdodangan” hayiti bo’lib, u o’ziga xos tinchlik bayrami hisoblangan. Beruniyning qayd qilishicha “Murdodangan”ning lug’aviy ma’nosi “o’limsiz mangu hayot” demakdir.