Qiziqarli faktlar: Qadimgi maya sivilizatsiyasi haqida siz bilmagan 10 ta faktlar

Ular kim bo’lishgan, nimani istashgan va qayerga ketishgan?

Ko’rinishidan, Mayalar juda qiziqarli odamlar edi: ular ulkan piramidalar qurishgan, matematikani, astronomiyani va yozuvni bilishgan. Ammo zamonaviy odamlar ular haqida ko’p narsa bilishmaydi. Masalan:

1. Mayalar odamzotni qurbon qilish tadbirlarini ulkan sharaf deb bilishgan

Arxeologik qazishmalar Maya haqiqatdan insonni qurbon qilish tajribalarini qo’llaganliklarini, lekin qurbonlar uchun bu ish rahmdillik sifatida baholanar edi. Maya jannatga kirish uchun birinchi, osmondagi 13 ta jahannam aylanmasidan o’tib olish kerakligini, va shundan keyingina odamga abadiy baxt berilishiga ishonishardi. Va bu safar shunchalik qiyinki, u yerga hamma jonlar ham yeta olmaydi. Lekin, to’g’ridan-tog’ri “jannatga chipta” ham bor edi: u yerga tug’ish paytida o’lgan ayollar, urush qurbonlari, o’z joniga qasd qilganlar, to’p o’yinida vafot etganlar va marosim qurbonlik borib tushishi mumkin edi.Shunday qilib, Mayalarda qurbon bo’lish katta sharaf hisoblanardi – bu kinson xudolarga xabarchi edi. Qurbon bo’lishga hammadan ham ko’proq kim mos kelishini va qurbonlik qachon qilinishini aniq bilish uchun astronomlar va matematiklar taqvimdan foydalanishgan. Shuning uchun qurbonlar sifatida qo’shni qabilalarning aholisi emas, balki har doim maya hisoblanar edi.

2. Maya o’z texnologiyalarini ixtiro qilishni afzal ko’rishdi

Maya deyarli barcha rivojlangan sivilizatsiyalarda bor bo’lgan – g’ildiraklar va metall jihozlar kabi ikki narsaga ega bo’lmagan. Lekin ularning arxitekturasida geometriyani bilish kerak bo’lgan kamar va gidravlik sug’orish tizimlari mavjud edi. Mayalar sement ishlab chiqarishni ham bilishgan. Biroq, vagonni ko’tarib yuradigan mol-qo’ylari bo’lmaganligi sababli, g’ildirak ularga kerak ham bo’lmasdi. Metall asboblar o’rniga ular toshdan foydalanganlar. Tosh ustida o’yma, yog’och va boshqa narsalarni kesish uchun ehtiyotkorlik bilan o’tkir toshli buyumlar ishlatilgan.Mayalarda vulqonli oynadan tayyorlangan asboblar yordamida dunyoning eng murakkab operatsiyalarini amalga oshirgan jarrohlar ham bo’lgan. Aslida, Mayalarning ba’zi toshli asboblari zamonaviy metall asboblarga qaraganda ancha rivojlangan.

3. Ehtimol, mayalar dengiz suzuvchilari bo’lishgan

Maya kodeksida ular suzuvchilar bo’lganliklari haqida bilvosita dalillar mavjud, ular suv ostida shaharlaridir. Balki Mayya hatto Amerikadan Osiyoga suzib kelishgan. Mayalar eng boshida sivilizatsiya sifatida paydo bo’lganida, qit’ada xuddi o’sha joylarda Olmeklar taraqqiyoti rivojlangan edi va Mayya, ulardan shokolad ichimliklar, to’p o’yini, tosh ustida haykaltaroshlik va hayvon xudolariga sajda qilish kabi hunarlarni o’rganib olishgan. Qit’ada Olmeklar qayerdan paydo bo’lganliklari aniq emas. Ammo bundanda qiziqarli narsa, ular qayerga yo’qolib ketganlaridir: sivilizatsiya o’zidan keyin Mesoamerikan piramidalarni, ulkan tosh boshlarini qoldirganlar, va bu Olmeklarning o’zlari gigant bo’lganliklari mumkin degan fikrga borishdi.Ular keng burunli, to’la labli va og’ir ko’z qovoqli odamlar sifatida tasvirlangan. Bibliya migratsiya nazariyasi tarafdorlari bu Olmeklarning Afrikadan kelganliklaridan dalolat beradi deb hisoblashgan. Amerikada ular taxminan 13 asr yashashgan va keyin yo’qolgan. Mayadan qolgan eng qadimgi qoldiqlarning yoshi yetti ming yilga teng.

4. Mayalarda kosmik kemalar bo’lmagan, ammo faoliyat olib boruvchi rasadxonalar mavjud bo’lgan

Mayada uchish mashinasi yoki avtomashinalar bo’lganligiga oid hech qanday dalil yo’q, lekin ularda murakkab va qattiq qatlamli yo’l tizimlari aniq mavjud edi. Yana Mayalar samoviy jismlarning harakati haqida ilg’or astronomik bilimlarga ega bo’lganlar. Buning eng yorqin dalili, Yukatan yarim orolida joylashgan El-Karakol nomli gumbazli uy bo’lgan binodir.Al-Karakol, Rasadxona sifatida ko’proq tanilgan. Taxminan 15 metr balandlikdagi, ko’p sonli derazali minora, sizga mavsumiy tenglik va kunduzgi quyoshni kuzatish imkonini beradi. Bino Venera orbitasiga yo’naltirilgan – yorqin sayyora Maya uchun katta ahamiyatga ega bo’lgan va ularning muqaddas kalendarini Tszolkin ham Venera harakati asosida qurilgan, deb ishoniladi. Maya kalendariga ko’ra, bayramlar, ekinlar, qurbonliklar va urushlar uchun vaqt belgilanardi.

5. Maya o’zga sayyoraliklar bilan tanish bo’lganlarmi?

Bugungi kunda fitnachilik nazariyasi juda mashhur bo’lib, u qadim zamonlarda o’zga sayyoraliklar Yerga tashrif buyurib, o’z bilimlari bilan odamlar bilan bo’lishgan deb ta’kidlaydi. Erik fon Deniken 1960-yillarda koinotdagi insonlar insoniyatni qanday qilib boshqarishlari va qadimgi davrda ular qay ravishda past hayvon g’arizalaridan insonni yuksak ong sohasiga ko’targanligi haqidagi kitobi bilan millionlab dollarlarni topdi.

Olimlar haqiqatda ham Peruda natsistlar chizgan rasmlarning qayerdan kelib chiqqanini ayta olmaydilar, ular shunchalik kattaki, ularni faqat qush parvozi balandligida ko’rish mumkin. Deniken yozganidek, qadimgi Mayada uchish uskunalari bor edi, va mehribon o’zga sayyoraliklar esa hatto ular uchun chiziqli parvozlar texnologiyasini kashf qilishdi. O’z dalillarini u maya piramidalaridagi rasmlar orqali keltiradi, va u yerda osilib turuvchi “kislorodli trubkalar” ga ega “aylana bosh kiyim” li erkaklarning yer usti bo’ylab uchib yurishlari tasvirlangan. Biroq, bu “dalillarni” bu kabi atash qiyin – ba’zilari shunchaki o’ylab topilgan.

6. Mel Gibson «Apokalipsisi» — bu boshidan oxirigacha uyushma va mayaga hech qanday aloqasi yo’q

“Apokalipsis” da biz rangli patlar kiygan va yirtqich hayvonga ov qiladigan vahshiylarni ko’ramiz. Gibson bizni Maya aynan shunday ekanliklariga ishontirdi. Xo’sh, u ajoyib va qiziqarli filmni yaratdi, lekin maktabda u tarix darslarida aniq qatnashmagan.Gibsonning maya-vahshiylari ayollarni qullikka sotadi, va erkak asirlarni qurbonlikka berishadi. Biroq, Maya odatda qullik bilan shug’ullanganliklari yoki hech bo’lmaganda mahbuslarni saqlab kelganliklari (urush davrida albatta hisoblanmaydi) haqida dalillar yo’q. Gibson filmida djunglilar ichidan chiqqan zaif aybsiz hindular, ular oxir oqibat kelib tushgan Buyuk Mayya shahri haqida umuman bilishmagan. Ammo Mayya madaniyatining gullab-yashnashi vaqtida, atrofdagi o’rmonlarning barcha aholisi shahar-davlat tomonidan boshqarilgan, garchi ular mustaqilligini saqlab kelishgan. Ammo Gibson bir narsada haq edi: ispaniyalik konkistadorlar Meksikaga kelganlarida Mayalar o’sha yerda yashaganlar, ammo urushish yoki shaharlarni qurishni istamaganlar – bu sivilizatsiya buzilishiga olib kelgan.

7. Maya Atlantidadan kelib chiqqan bo’lishlari mumkin

Maya tarixi va kelib chiqishini tushunish qiyin. Xurofotchi ispaniyalik konkistadorlar raxmat – ular kutubxonani g’alati sehrli ramzlar deb o’ylab, yozma tarixni deyarli butunlay yondirib tashlaganlar. Atigi ikkita hujjat saqlanib qolgan: Madrid, Drezden va Parij va ular natijada kelib tushgan shaharlari nomiga atalgan. Ushbu kodekslar sahifalarida zilzilalardan, suv toshqinlaridan va yong’indan barbod bo’lgan qadimiy shaharlar tasvirlangan. Ushbu shaharlar Shimoliy Amerikaning qit’asida joylashgan emas – ular okeanning biror qismida joylashganliklari haqida noto’g’ri taxminlar mavjud.Kodeksning izohlaridan birida yozilishicha, Maya hozirgi paytda (va ularning gullab-yashnashi paytida ham) suv ostida yashirib qolgan joydan kelganlar va hatto, ular Atlantida bolalari degan xato fikrga ham kelingan. Albatta, Atlantida deb sal bo’rttirib aytilgan. Ammo olimlar yaqinda okean tubida qadimgi Maya shaharlari qoldiqlari bo’lishi mumkin bo’lgan narsalarni topishdi. Shaharlarning yoshi va kataklizmning sababi aniqlay olinmagan.

8. Mayalar hammadan oldin vaqtni na boshi va na oxiri borligini aniqlashgan

Bizda vaqtni o’lchash uchun foydalaniladigan o’z taqvimimiz bor. Bu bizga vaqtning tekisligi haqida hissiyotni beradi. Maya hammasi bo’lib uchta kalendar ishlatishgan. Fuqarolik taqvimi yoki Haab, har birida 20 kun va 18 oyni o’z ichiga olgan bo’lib, unda 360 kun bor edi. Marosimlar uchun Tsolkin ishlatilgan, unda har birida 13 kunlik 20 oy bo’lgan va butun sikl 260 kundan iborat bo’lgan. Ular birgalikda sayyoralar va yulduz turkumlarining harakatlari haqida ma’lumotlar mavjud bo’lgan yagona murakkab va uzoq kalendar yaratdilar.Kalendarlarning boshlanishi yoki oxiri yo’q edi – Maya uchun vaqt aylanma bo’lgan, hamma narsa qayta va qayta takrorlangan. “Yil oxiri” kabi tushunchalar, ular uchun mavjud emas edi – faqat sayyoralar davrining ritmi bor edi.

9. Maya sportni kashf qilishgan

Bir narsa shubhasizdir – Maya to’p o’yinini yaxshi ko’rardi. Yevropaliklar terilarga kiyinishni boshlaganlaridan ancha oldin, Maya allaqachon to’pni o’ynash uchun uylarida maydon tayyorlashgan va o’yin qoidalarini o’ylab topishgan. Ularning o’yini, ehtimol, futbol, basketbol va regbilarning murakkab kombinatsiyasi edi.

“Sport formasi” shlemdan, tizza va qo’llar uchun himoya vositalaridan iborat bo’lgan. Kauchukdan qilingan to’pni ba’zan yer ustidan olti metrdan oshiqroq masofada osiltirib qo’yilgan halqaga tashlash kerak edi. Buning uchun yelkalarni, oyoqlarni yoki sonlarni ishlatish kerak bo’lgan. Yutqazganlarga jarima – yutqazganlarni qurbon qilish. Garchi, biz avval aytganimizdek, qurbonlik bu shunchaki osmonga chipta edi, shuning uchun bu o’yinda yutqazganlar bo’lmagan.

10. Mayalar haligacha tirik

Odatda odamlar butun Mayya xalqi yo’q bo’lib ketganiga qat’iyat bilan ishonishadi – go’yo multimillion dollarlik madaniyatning barcha vakillari soddalashgan va bir kechada vafot etgan. Haqiqatda esa zamonaviy Mayalar soni olti millionga yaqin bo’lib, ular Shimoliy Amerikadagi eng katta qabila hisoblanadi. Aslida Mayalar halok bo’lmaganlar, biroq qandaydir sabablarga ko’ra ular katta shaharlarini tark etishga majbur bo’lishgan. Mayalar erta tarixining aksariyat qismi yo’qolib qolganligi sababli, ular nima uchun to’satdan katta binolarni qurishni to’xtatib, marosimlarni o’tkazishni va ilm-fan bilan shug’ullanishni to’xtatganliklari haqida ma’lumotlar yo’q. Bir necha variantlar bor: uzoq muddatli qurg’oqchilik tufayli, ekinlar yonib borishi mumkin edi, yoki maya aholisi oshgan, yoki urush va ocharchilik boshlangan.Haqiqatda ma’lum narsa shu-ki, 1524 yilda Maya kichik qishloq xo’jalik jamoatlarini shakllantira boshlaganlar va shaharlarni tark etganlar. Ularning avlodlari hali ham bizga yaqin yashashadi, lekin ular o’z xalqlarining o’tmishi haqida hech narsa eslashmaydi. Agar eslarida bo’lsada, buni sir saqlasalar kerak.

счетчик посещений