Qadimiy e’tiqodlar asosida paydo bo’lgan odatlar

Odamlarda turmush tajribasi oshgan sari, ular tabiat sirlarini yanada chuqurroq tushunishga intilishgan. Tabiat hodisalarini aql bilan idrok qilish bilan bir qatorda, ular qalb bilan ham his etishga harakat qilishgan. Shu tarzda kishilar ongida tushunchalar va qalbida esa e’tiqodlar paydo bo’la boshlagan. Aniq, ishonarli tushuncha va e’tiqodlar uyg’unlashib, mukammallashib brogan. Ibtidoiy jamiyatda poliolit davri oxiridan boshlab, kishilarning tevarak-atrofdagi hodisalarni anglash va his qilishga intilishi natijasida turli tushuncha va e’tiqodlar, jumladan, fetishistik – moddiy narsalarning kuchiga ishonish; totemistik – hayvon va o’simliklarning ilohiy kuchiga sig’inish; animistik – jon va ruh obrazidagi ilohiy kuchlarga ishonish; politeistik – ko’p xudolik, quyosh, yer, suv, olov va hokazolarga sig’inish; magik – insonning so’z va harakat orqali namoyish qiladigan ilohiy kuchiga ishonish kabilar vujudga kela boshlagan.

Albatta, bu e’tiqodlar har bir joining o’ziga xos tabiiy iqlim sharoitiga mos xususiyatlar bilan uyg’un tarzda namoyon bo’lgan. Quyida ularning asosiylariga to’xtalamizL

Fetishizm – eng qadimiy diniy tasavvurlardan biri (Fetish – portugalcha “feytisho” sehrlangan buyum, tumor degan ma’noni bildiradi). Fetishga e’tiqod qilganlar turli jism, modda, buyum, narsalarning sehrli kuchi borligiga ishonishgan, ulardan ruhiy madad olish, himoya vositasi sifatida foydalanishga harakat qilishgan.

Fetish – (narlarning) ilohiy kuchiga ishonish Markaziy Osiyoliklar hayotida o’ziga xos tarzda namoyon bo’lgan. Masalan, qadimgi ajdodlarimiz qo’lida tosh quroli, toshdan yasalgan pichog’i, tosh boltasi, tayog’i, to’qmog’i, yog’och nayzasi bor odamlar olishuvda, urishda yoki hayvonlarga qarshi kurashda, ovda g’olib chiqishganida ularning bu qurollarida ilohiy kuch bor deb ishonishgan. Shu boisdan ana shu xildagfi qurollarni ehtiyot qilishgan, qadrlashgan. Ularni yo’qotib, o’g’irlatib qo’ymaslik uchun o’zlari bilan doimo olib yurishgan, maxsus belgilar qo’yishgan, kultga aylantirishgan. Shunday qilib, amaliy ehtiyoj asosida vujudga kelgan zarur jismlar kulti paydo bo’lgan.

Fetishism taraqqiy etishi natijasida fetish-buyumlarga taalluqli maxsus ilohiy obrazlar ham yaratilgan. Jumladan, turli sanam, bud, haykalchalar yaratib, ularga sig’inishgan.

Yurtimizda mavjud bo’lgan budparastlikning bir ko’rinishi haqida Narshaxiy asaridan ko’chirma keltiramiz: “Qadim vaqtlarda Buxoro aholisi budparast bo’lgan va bozor rasm bo’lib, o’sha davrlardan boshlab bu yerda bud sotganlar”…

“Odamlarda bud yo’qolsa, sinsa yoki eskirsa, shu bozor kuni boshqasini sotib olar va eskisini tashlar ekanlar”. Budparastlik rivoj topgan joylarda fetishizmga oid vositalardan foydalanish an’analari maxsus uyushtiriladigan marosim darajasiga ko’tarilgan. Masalan, sanamlarga sig’inish, qum, lay, tuzga tushish, yada toshi yordamida yomg’ir chiqarish, isiriq solish kabi marosimlar tarixiy manbalarda qayd etilgan.

Fetishistik qarashlar natijasida vujudga kelgan tadbirlardan biri – yada toshi yordamida yomg’ir chiqarish marosimidir. Mahmud Koshg’ariyning mashhur – “Devonu lug’otit turk” asarida yada toshi yordamida fol ochilgani va yong’inni to’xtatish uchun qor yog’dirilgani haqida qiziqarli ma’lumotlar keltiriladi. Ibn al-Faqihning “Kitob axbor al-bildan” nomli asarida turklar yashaydigan mamlakatda yada toshi yordamida yomg’ir, qor yog’dirilishi haqida hikoya qilinadi. Folklorchi olim B.Sarimsoqov, 1973-82-yillar mobaynida olib borgan izlanishlari natijasida “… o’zbeklar o’rtasida ham yomg’ir chiqaruvchi toshlar bo’lgan…” degan fikrni isbot qiladi. Biroq hozirgi kunda yada toshi yordamida yomg’ir chiqarish marosimi unut bo’lgan.

Qadimgi fetish odatlatlaridan yana biri – isiriq tutatish marosimidir. Isiriq ko’z tegdirmaslik, insu jinsni qochirish, inson ruhiyatiga ijobiy ta’sir etish maqsadida keng qo’llanilgan. Undan kasalllik, turli ofat va dardlardan xalos bo’lish maqsadida hozirgi kunda ham keng foydalaniladi. Ko’zmunchoq, tumorlar va boshqa shu kabi bezak-fetishlarni taqib yurish odatlari Markaziy Osiyo xalqlari orasida hozirgi paytda ham uchrab turadi.

Aslida tumor, ko’zmunchoq kabi fetish-bezaklar utilitar funksiyalarni bajargan. Biroq tarixiy jarayonda ularning estetik, badiiy va ramziy funksiyalarining ahamiyati osha borgan. Ular mahalliy xalqlarning orzu-niyatlarini ham ifoda etib, an’anaviy badiiy bezaklariga aylangan.

Animism – Markaziy Osiyoda qadimdan keng tarqalgan diniy tasavvurlardan biridir (Animizm – lotincha so’zdan olinib, “jon”, “ruh” degan ma’noni anglatadi. Bu tushunchani ingliz etnologi E.Taylor dinning dastlabki bosqichi sifatida fanga kiritgan). Animizm – jon va ruhlarga sig’inish demakdir. Olamdan o’tgan ajdodlarning ruhini ilohiylashtirish, tirik kishilarning joniga sajda qilish, tabiat kuchlarining obrazini yoritish, uning ruhiga sig’inish animistik qarash hisoblanadi.

Animistik qarashlarga ko’ra odam o’lganidan keyin, uning joni tanasidan ajraladi va u ko’rinmas ruh sifatida yashaydi. Shu sababli, qabrga marhum bilan birga taomlar, bezaklar, boyliklar, kiyimlar ham ko’milgan. Animistic e’tiqodi kuchli bo’lgan qadimiy xalqlarda marhum bilan birga, uning xotini, uy hayvonlari va xo’jalik mollari ham ko’milgan. Masalan, Sopollitepada miloddan avvalgi II ming yillikka tegishli qabr ochilganida, undan turli idish-tovoqlar, ko’za, oyna, bezak-taqinchoqlar, hayvonlar suyagi chiqqan. Bu o’lkamiz hududida taxminan IV ming yil ilgari ham animistik qarashlar va an’analar mavjud bo’lganidan dalolat beradi.

Eng qadimiy davrlarda shakllangan animistik qarashlar xalqning ko’pgina an’analarida o’z ifodasini topgan. Ularning muayyan qismi tarix qa’rida qolgan, ba’zilari takomillashib, hozirgi kungacha yetib kelgan. Ana shunday animistik marosimlardan biri vafot etgan ajdodlar ruhiga bag’ishlab, qurbonlik qilishdir.

Totemizm – Markaziy Osiyoda ilk urug’chilik davrida vujudga kelgan va keyinchalik keng tarqalgan qarash va e’tiqodlarning biridir (Totemizm – “ototem” – degan so’z Shimoliy Amerika hindularining ojibve qabilasi tilidan olingan bo’lib, “uning urug’i” degan ma’noni bildiradi). Urug’chilik rivoj topishi natijasida urug’larni biridan ikkinchisini farqlash zarurati paydo bo’lgan. Buning uchun belgi, ramzlardan foydalanilgan. Aksariyat hollarda urug’lar nomi biror bir o’simlik, hayvon yoki tabiat hodisasi nomi bilan atalgan. Masalan, urug’ archazorda yashasa “archa”, qamishzorga yaqin joyda yashasa “qamish”, yong’oqzorga yaqin yerda istiqomat qilsa “yong’oq”, lolazori bor makondagilar “lola” deb nomlana boshlagan. Ovchilik va chovachilik bilan mashg’ul ibtidoiy odamlar esa o’zlariga ko’proq hayvonlarni ramz qilib olishgan. Har bir urug’ o’z totem hayvonni aniqlab yoki tanlab, uni ulug’lashgan. Masalan, bir urug’ burgutni tan olsa, ikkinchisi – kiyikni, uchinchisi – otni qadrlagan va uni o’z totemi deb bilgan. Vaqt o’tgan sari har bir urug’ o’z totemini muqaddaslashtirib, unga sig’inib, hatto uni o’z bunyodkori, yaratuvchisi deb tan olgan.

Ba’zi qadimshunos – etnologlar fikricha, qadimgi odamlar totem hayvonlarni bu dunyoda emas, balki o’zga dunyoda – g’ayri tabiiy kuchlar, xudolar, ruhlar dunyosida yashaydilar, ular odamlar va ilohlar orasida vositachilik vazifasini bajaradilar, deb tushunishgan va ularga sig’inishgan.

Eneolit (3-5 ming yil ilgari) davriga oid spool idishlarda tog’ echkisi, qo’ylar, ajdaho va boshqa hayvonlar tasvirlarining ko’p uchrashi bu vaqtda totemistik tushunchalar muhim o’rin egallay boshlaganidan dalolat beradi.

Urug’larning birlashishi natijasida yangi katta qabila – jamoalarning totemlari ko’payib borgan. Markaziy Osiyoda qadimdan bo’ri, it, xo’roz, qo’chqor, kiyik, ot, tog’ echkisi kabi hayvonlar totem hisoblangan. Shuningdek kaptak, qaldirg’och, burgut (lochin), laylak, turna, oqqush, kaklik, bedana kabi qushlar ham ilohiylashtirilgan. Eng qadimiy tarixga oid ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, totem hayvonlarga bag’ishlangan maxsus bayramlar ham uyushtirilgan. Ana shunday eng qadimiy bayramlar qatoriga avvalo, zoofagik bayramlarni kiritish mumkin. Bu bayramlarda odamlar totem hisoblangan hayvonlarga, ya’ni ayiq, yovvoyi ecchki, sigir, bug’u, ot kabilarga sig’inishgan. “Qadimgi dunyo tarixi” kitobida yozilishicha, totem hayvonlarga bag’ishlangan bayramlarda odamlar ularga taqlid qilishgan, o’sha hayvonlarning qiyofasiga kirib, o’yinga tushishgan. Shuningdek, totem hisoblangan hayvonlarni faqat tantanali marosimlarda so’yishgan va yeyishgan. Ba’zi qabilalar maxsus marosimlar uyushtirishib, unda totem hayvonlariga sig’inish bilan bir qatorda, ularning go’shtini yeyishgan. Ayrim xalqlar (masalan, Hindistonda) ilohiy hisoblangan hayvonlarni (masalan, ona kabi sut bergan sigirni) so’yish u yoqda tursin, ularga ozor yetkazish ham mumkin emas, deb hisoblashgan. Hindlarning sigirni ilohiylashtirishi, unga alohida hurmat bilan qarashi qadimiy davrlardan hozirgacha saqlanib qolgan.

Tarixiy manbalarda poleolit davri oxirida (taxminan miloddan avvalgi 40 dan 14 ming yil ilgari) Shimoliy xalqlar orasida “ayiq bayramlari” bo’lgan. U ilohiy hayvon – ayiq oviq va ayiq go’shtini iste’mol qilishdagi gunohlarni yengillashtirish uchun uyushtirilgan. U quyidagi qismlardan tashkil topgan: 1) ayiq oviga borishdan oldin mashq marosimi; 2) ov jarayonini aks ettiradigan ramziy tadbir; 3) ovdan so’nggi ov raqsi; 4) ayiq go’shtini pishirish va uni iste’mol qilishga oid marosim – ziyofat, bazm va hokazolar. Ayiq bayramida o’yinning ayniqsa, niqobli tomosha, musobaqal, olishuv kabi shakllari keng ijro etilgan. Totem – ayiqqa bag’ishlangan bu bayram haqida afsonalarda qiziqarli ma’lumotlarni toppish mumkin. Sibir xalqlarining ba’zilarida bu bayram XX asr boshlarigacha saqlangan. Mazkur bayramda ayiq niqobidagi bosh qahramon ayiqday harakatlar qilib, raqsga tushgan. O’rta Osiyoda ham “ayiq o’yin” pantomimik raqs sifatida hozirgi paytgacha saqlanib qolgan. O’zbekiston shahar, qishloqlarida, Turkiya, Hindiston, Kavkazda ham ko’chalarda ayiq o’ynatib, kichik tomosha ko’rsatib yurgan kishilarni ko’rish mumkin. Bu balki qadimiy ayiq o’yini ko’rinishlaridan bizgacha yetib kelgan qismlaridan biridir.

Totem odatlarining ko’pi o’tmishda qolib, unutilgan bo’lsa ham, ularning ba’zilari hozirgacha chorvador orasida saqlanib qolgan. Chunonchi, qo’y qo’zilagani, sigir tuqqani, ot ilk bor egarlaniga bag’ishlab chorvador orasida turli marosimlar o’tkazilib kelinmoqda. To’yga turli hayvonlar: qo’zi, qo’y, qo’chqor, buqa, toy hadya qilish va to’y bolani toyda sar qildirish odatlari ham totemistik odatlarnin hozirgi paytdagi ko’rinishlaridir.

Magiya (afsun, jodu). Ko’hna Sharqda afsungarlik, sehrgarlik keng tarqalgan. Magiya – inson, hayvon, tabiat hodisalari va hayotiy voqealarga g’ayritabiiy ta’sir ko’rsatish xususiyatiga ega bo’lgan so’z, ibora, xatti-harakatlari yig’indisidir. Qadimda odamlar quyosh chiqishi, yomg’ir yog’ishi, shamol to’xtashiga jodu yo’lida bilan ta’sir qilish mumkin, deb o’ylashgan. Tarixiy taraqqiyot jarayonida afsungarlikning turli ko’rinishlari vujudga kelgan. Ulardan:

  1. tabiatdagi salbiy hodisalar, ob-havo injiqliklariga qarshi kurashda;
  2. mehnat jarayoniga amaliy ta’sir qilish maqsadida;
  3. kasallarni davolash, xastalikdan shifo topishda;
  4. yov, dushmanga zarar keltirishda;
  5. yomonlikdan, ofatdan asrash, qo’riqlashda;
  6. harbiy yurish, urushda g’alabaga erishish maqsadida;
  7. sevgi muhabbatda omadli bo’lish maqsadi (birovni birovdan sovutish yoki isitish)da foydalanishga intilishgan.

Qadimda odamlar orasida sehrgarlar insonlar va ruhlar o’rtasidagi munosabatlarda vositachi vazifasini bajaradi, degan tushuncha ham bo’lgan. Masalan, tabib-baxshilar maxsus kiyimlar kiyim, childirma ushlab, turli ovoz chiqaruvchi taqinchoqlar taqib, magik harakatlar yordamida zikr-raqsga, jazavaga tushib, go’yoki ilohiy kuchlar, ruhlar bilan “aloqa bog’lab”, ularning kuchi yordamida kasalni davolash marosimini o’tkazishgan.

Qadimgi odamlarning magiyaga oid tushunchalari, qarashlari, e’tiqodlari muayyan marosim va bayramlarda o’z aksini topgan. Chunonchi qurg’oqchilik davrida Yomg’ir tilash (Sust xotin), shamol zarar keltirganda – Shamolni to’xtatish (Choy momo) va shamol kerak bo’lganda – Shamol chaqirish, o’rinsiz sovuq tushganida – Quyoshga sig’inish, omad kelmaganida, ofat yuz berganida Qurbonlik keltirish va hokazo maroomlar o’tkazilgan. Dastlab bunday tadbirlar tabiat injiqlik qilib, odamlarga ortiqcha tashvish kelganida uyushtirilgan. Biroq keyinchalik, ibtidoiy odamlar sodir bo’lishi mumkin bo’lgan ofatlar yuz bermasidan go’yo uning oldini olish maqsadida bu marosimlarni o’tkaza boshlagan. Ularning ba’zilari bayramga ham aylanib ketgan. Jumladan, qurbon keltirish marosimi asosida “Qurbon bayrami” kabilar vujudga kelgan. Bir so’z bilan aytganda, ilohiy kuchlarga ishonishga bag’ishlangan marosimlar asosida keyinchalik diniy bayramlar shakllana boshlagan.

Politeizm. O’zbekiston hududida yuqoridagi turli ibtidoiy tushunchalar, e’tiqodlar bilan bog’liq turli marosimlar yaxlit hamda aralashgan holda ham mavjud bo’lgan. Ibtidoiy davrda turli e’tiqodlar rivojlanib, o’zaro aralashib borgan. Turli xil tushuncha va e’tiqodlarning uyg’unlashuvi natijasida politeizm shakllangan.

Politeistik e’tiqod bo’yicha, borliqdagi barcha hodisalarning o’z egasi (tangrisi) bor deb qaralgan. Masalan, quyosh, oy, yer tangrilari boriligiga ishonilgan. Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda, bu tushunchalar ibtidoiy jamoa tuzumi yemirilishi davrida vujudga kelgan. Qadimgi politeistlar quyoshni bobo – (Quyosh bobo), oyni – momo (Oymomo), yerni – ona (Ona yer) deb, ularga sig’inishgan, madhlar o’qishgan, orzu-umidlari ro’yobga chiqishi uchun ulardan najot so’rashgan, ularning nomi bilan ont ichishgan, safarga otlanishgan. Odamlar muqaddas joylari va bayramlariga “quyosh” deb nom qo’yishgan.

Ko’pgina xalqlarda qadimda oy va quyoshga sig’inish politeistik (ko’pxudolik) qarashlarning tarkibiy qismiga aylanib ketgan. Masalan turkey qavmlardan biri – xun (gun)lar orasida ham ko’pxudolik mavjud bo’lib, ular quyosh xudosi bilan birga, oy, osmon, yer, yulduzlar tangrilariga ham sig’inishgan. “Xunlar tong saharlab quyoshga sajda qilishgan, tunda oyga sig’inishgan, muhim ishlarini oy va yulduzlarga qarab hal qilishgan, oy to’lganda dushmanlarga hujum qilishgan, oy tutilganda chekinishgan. Ular ko’k tangrisi bilan yer tangrisi hayotni yaratgan, quyosh tangrisi bilan oy tangrisi tomonidan hukmronlik taxti ato qilingan deb hisoblashgan”.

Xullas, qadimgi e’tiqodlar va an’analar odamlarning tabiat, hayot, turmush sirlarini tushunish uchun qilingan harakatlarining dastlabki natijalaridir. Inson ehtiyoji, ongi, tafakkurining o’zgarishi, turmush taraqqiy etgan sari e’tiqodlarning davr talabiga javob bermay qolgani tarix qa’rida qolgan, ba’zilari zamon bilan birga o’zgargan, ayrimlari turli shakllarda yangi mazmun kashf etib, uzoq tarixiy jarayonlar davomida saqlanib qolgan.