O’rta asr bayramlari. Islomiy bayramlar

O’rta asrlardan tarixiy taraqqiyotning yangi bosqichi boshlandi. Ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy, ma’naviy-diniy hayotda, jumladan, bayramlarni o’tkazishda ham jiddiy o’zgarishlar yuz berdi. Bu davrga kelib, xalqning tabiiy-hayotiy ehtiyoji asosida paydo bo’lgan qadimiy bayramlar jiddiy qarshiliklarga uchrab, hayotda o’z mavqeini saqlash uchun kurashdi. Chunki ayni paytda Markaziy Osiyo xalqlari hayotiga islom dini bilan birga, unga xos bayramlar ham kirib keldi. Shuningdek, davlatchilik rivoji natijasida mamlakat va uning rahbarlari hayoti bilan bog’liq marosim-bayramlar o’tkazish an’anasi kuchaydi.

O’rta asr bayramlari tarixida O’rta Osiyoga islom dini bilan kirib kelgan bayramlar alohida o’rin tutadi. Chunki bu bayramlar o’rta asrlardan boshlab, ajdodlarimiz hayotiga juda kuchli ijtimoiy-siyosi, ma’daniy-ma’rifiy ta’sir ko’rsatgan. Ma’lumki, islomda asosan ikkita rasmiy diniy bayramlar mavjud bo’lib, ular katta bayram – Qurbon hayiti (arabcha nomi – “iyd al kabir”, “iyd al-adho”) yetti kun, hozir uch – hijriy zu-l-hijja oyining 10-13-kunlarida va kichik bayram – Ro’za hayiti (arabcha nomi “iyd as-sag’r”, “iyd al-fitr”) ham uch kun-shavval oyining 1-3-kunlarida nishonlangan. Bu bayramlarning asosiy mazmuni ertalab masjidlarda nomoz o’qish, marhumlarni yod etib, duoi fotiha qilishda iboratdir. Qurbon hayitida ham amallarini ado etish va qurbonlik qilish, ro’za hayitida esa ramazon oyi nihoyasiga “og’iz ochish”marosimi, fitr-sadaqa berish kabi amallar bajarilgan.

Islomda keyinroq yana bir bayram – Mavlod (mavlud aanbiy) – Muhammad payg’ambarning tug’ilgan kuni (robbial – avval oyining 12-kuni) nishonlana boshlangan. Mavlud kuni duolar o’qilib, payg’ambar sha’niga madhiyalar aytiladi, diniy she’rlar o’qiladi, dindorlar yig’inlari uyushtiriladi, sadaqalar beriladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, islom dini bayramlariga mahalliy xalqlarning odatlari ham qo’shilib, ularni boyitgan. Masalan, arafa kuni qo’shnilarga osh ulashish, “hayitlik” berish, yangi, toza liboslar kiyish, qo’ni-qo’shnilar, qarindoshlar, qariyalar, kasal, nochorlardan xabar olish, o’sha kunlarda dam olish, sayil qilish kabi odatlar islom bayramlarining tarkibiy qismlariga aylanib ketgan.

O’tgan asrlarda diniy bayramlarning qanday o’tganligi haqida muayyan tasavvurga ega bo’lish uchun Buxoro, Samarqand va boshqa shaharlarda Qurbon, Ramazon hayiti bayramlari qanday o’tkazilgani to’g’risida qisqacha to’xtalamiz.

Zulhijja oyining 10-kuni boshlanadigan Qurbon hayiti musulmonlarning katta bayrami bo’lib, u 3 kun davom etadi. Bu bayramning ro’za hayitidan 70 kun o’tgandan keyin nishonlanishi Muhammad payg’ambar tomonidan belgilangan. Mazkur hayitda ham Ro’za hayitiridagidek musulmonlar jome’ masjidida quyosh chiqqandan taxminan 15 minut o’tgach, 2 rakat nomoz o’qishi kerak.

Islomda “Qurbon” so’zi biror jonliq so’yib, uni Ollohning yo’lida bag’ishlangan ma’nosini bildiradi. Payg’ambarimiz alayhissalom Ollohning sinovi bilan o’z o’g’illari Ismoilni xudo yo’liga qurbonlik qilishga kirishgan paytida tangri taolo bir qo’chqor yuborib, uni o’g’li o’rniga qurbonlik qilishga buyurgan.

Shu bois hajga borganlar va boy-badavlat musulmonlar zimmasiga Qurbon hayiti kunlari jonliq so’yib qurbonlik qilishlari lozimligi belgilangan. Qurbonlik go’shtidan taom tayyorlagan kishi o’zi, oila a’zolari va qarindosh-urug’lari bilan yeyishi, so’ng uni qo’shnilariga ham berishi lozimdir.

Qurbon hayiti kuni ertalabdan musulmonlar Buxoro chekkasidagi namozgohga shoshilishgan. Imom, muezzin va boshqa din arboblari amir kelgach, azon aytishgan. So’ngra namoz o’qish boshlangan. Namoz o’qish uchun birinchi safg said va xo’jalar turishgan, amir esa ulardan keyingi qatordan o’rin olgan. Namozdan so’ng musulmonlarga amir in’om etgan tuya qurbonlik sifatida so’yilgan. Amir, imom va boshqalarga to’nlar kiydirilgan. Bu marsoimlardan so’ng musulmonlar ikki tomoni bozorga o’xshash, savdo-sotiq avj olib ketgan ko’cha bo’ylab uylariga yo’l olganlar.

Iydi-Ramazon arafasida kishilar bir-birlariga muloyimlik bilan munosabatda bo’lishlari lozim bo’ladi. Erta tongdanoq hamma sidqidildan shunday kunlarga yetkazgani uchun Ollohga shukronalar aytadilar. O’z yaqinlari, qarindosh-urug’lari, bemorlar va qariyalarni ziyorat qiladilar.

“Ramazon” yoz oylariga to’g’ri kelganida kishilar kunning issig’i va ochlikdan ancha qiynalishgan. Chunki ro’za tutganlarga quyosh chiqishidan (taxminan kechki 9-10 larda), ya’ni 14-15 soat ovqat yeyish mutlaqo man qilingan. Ro’za tutish tartiblari buzilmasdan, ya’ni och yuriladigan vaqtning tezroq o’tishi va ochlik kishini qiynamasligi uchun musulmonlar kunduzi uxlashgan. Bozor, do’kon, choyxonalar kunduzi berk bo’lib, kechga yaqin ishga tushgan. Islom e’tiqodicha, ro’za kishidagi sabr-toqatni, mehr-oqibatni, taqvoni sinovchi imtihondir. Bunda har bir imonli odam, o’zini-o’zi yomon illatlardan: yolg’on gapirish, birovning ko’nglini ranjitish, zulm qilishdan tiyadi.

Sadriddin Ayniy o’z esdaliklarida bayon qilganidek, Ramazon oyida do’konlar, saroylar, shuningdek, choyxona, oshxona va sartaroshxonalar yarim kechagacha ochiq bo’lgan. “Rastalar va bozorlarda, choyxonalarda hofizlar ashulaxonlik qilar va ba’zi joylarda qissaxonlik bo’lardi. Mana shu ishlarning jamini tungi bozor (bozori shab) deyishardi… Ba’zi kishilar, ayniqsa, tungi bozor yopilganidan so’ng do’stlardan birining uyida to’planishib, bazm va ashulaxonlik qilishar yoki boshqa o’yin bilan kechani o’tkazib, tong otar qilishar edi. Mahallalardagi masjidlarning ko’pchiligida “Qur’on xatmi” boshlanardi…”

“Ramazon” oyining boshlanganini odamlar osmonda yangi oy paydo bo’lganidan bilishgan. Biroq musulmonlarning hammasi ham yangi oy ko’risholmagan. Shu sababli, ikki nafar yoki undan ko’proq odam (bir umr yolg’on to’qimagan xolis dindor musulmonlar) qozi oldiga kelib, yangi oyni ko’rganlari haqida guvohlik berishlari kerak. Agar qozi ularning guvohligini shariatga muvofiq deb topsa “Ertaga ramazon” yoki “Ertaga hayit” deb rasman e’lon qilinadi.

S.Ayniy bu bayramga turli nuqtai nazardan ta’rif beradi. U “Ramazon” diniy mohiyati haqida quyidagilarni yozadi: “Ramazon” diniy an’analar bilan “muborak oy”, toat-ibodat qilish oyi sanaladi. Bu an’analarga muvofiq, musulmonlar ro’za tutar, besh vaqtlik muqarrar namoz ustiga, har kecha tarobeh namozi o’qishar, aksar masjidlarda esa tarobeh namozidan tashqari, “Qur’on”ni boshidan oxirigacha o’qib chiqish bilan tong ottirishar, xonaqohlarda shayxlar o’z muridlari bilan oyning oxirgi o’n kunida “dahanishinlik” o’tkazishardi va hokazo.

Tarixchi olim Omonulla Bo’riyev O’rta Osiyoda qadimdan mavjud bo’lgan ajdodlar ruhiga sig’inish, ularni eslash udumi ramazon oyida islom aqidalari bilan uyg’unlashib ketganligini ta’kidlaydi. Jumladan, yosh bolalar ezgu niyatlar bilan ro’za oqshomlari Toshkentda uyma-uy yurib quyidagi so’zlar bilan boshlanadigan ramazon ashulasini aytganini ma’lum qiladi:

Ramazon aytib keldik eshigingizga,
Qo’chqordek o’g’il bersin beshigingizga.

Bolalarga xonadon sohibi pul, shirinliklar ulashadi. Umuman, ro’za oyida musulmonlar odatdagidan ko’proq hayr-ehson qiladilar.

Xulosa qilib aytganda, islom dinidagi bayramlar xursandchilik, tinch-totuvlik, mehr-oqibat ko’rsatish, shukrona qilish kunlaridir. Bu ulug’ kunlarda qarindoshlar, yor-birodarlar bir-birlarini ziyorat qilishib, tabriklashib, hol-ahvol so’rashi xayrli ishlardan sanaladi.

O’rta asrlarda arablar bayramlarning diniy mazmuniga alohida e’tibor berib, bayramlar o’tkaziladigan joylarga maxsus masjidlar qurishgan. Keyinchalik bu masjidlar O’rta osiyo shaharlarining muhim tarkibiy qismi bo’lib qolgan. Ular Qurbon hayiti, Ramazon (iyd-al-fit) bayramlari va musulmon udumlari o’tkaziladigan markaz vazifasini bajargan. Bu masjidlarning mohiyati bir xil bo’lsa-da, ular turli joyda turlicha nomlangan: “Namozgoh” (namoz o’qish joyi), “Musallaal-iyd” (bayram kuni nomoz o’qish joyi), “Iydgoh” (bayram o’tkazish joyi) va hokazo. Bayramlardan asosiy maqsad – xalqni musulmon dini asosida birlashtirish bo’lgan. Bayram o’tkaziladigan joylarda majlis, namoz va qurbonlik kabi diniy anjumanlar uyushtirilgan. Ba’zan shohlar va hukmdorlar o’z olijanobligini ko’rsatish maqsadida bu joylarda xalq uchun katta ziyofatlar ham berishgan.

XI asr tarixchisi Bayhaqiyning ma’lumot berishicha, G’azna shahri atrofidagi musallad namoz va qurbonliklardan keyin Amir Mas’ud ziyofat uyushtirgan. Ziyofatda qatnashganlar sharbat va o’sha davr g’aznaliklar saroyidagi udumga ko’ra may ichishgan, musiqa chalishgan, qo’shiq aytishgan, she’rlar o’qishgan. Amir Mas’ud odamlarga hadyalar bergan.

Shahar chekkasida barpo etilgan masjidlarda asosan din, davlat arboblari, amaldorlar va taqvodor kishilar to’planib, bayram qilishgan.

Barcha hukmdorlar o’z davlatlari poytaxtiga mashhur olimu san’atkorlarni to’plashga, marosim, bayramlarni tartibli va ko’ngilli o’tkazish maqsadida maxsus sayilgoh, tomoshagoh, ko’shk, bog’lar qurishga harakat qilishgan. O’sha davrda Termiz shahrida ham ko’plab ajoyib san’atkorlar to’plangan ekan. Bayhaqiy Amir Mas’udning bir necha qayiqlarga tushib, karnay-surnaylar sadosi ostida, o’yin-kulgi bilan Termiz qo’rg’oniga kelgani haqida bunday yozadi: “Ovqatlana boshladilar, qadahlar aylandi, kemalarda mutriblarning ashulalari yangradi, qirg’oqda esa termizlik mutriblar, raqqoslar va nog’orachilar – 300 dan ortiq kishi ishga kirishdi: cholg’ular chalindi, raqsga tushildi. Men Termizda ko’rganlarimni boshqa joyda ko’rmaganman. Sozu navo, o’yin-kulgi shu darajaga yetdiki, bunaqasini ilgari hech kim bilmas edi”. Bu qadar tantanali qabul marosimidan yayrab ketgan Amir Mas’ud termizliklarga, shu jumladan, mutriblar va raqqoslarga 155 ming dirhamni tarqatdi.