“Mehrjon”

Abu Rayhon Beruniy “Qadimiy xalqlardan qolgan yodgorliklar” nomli asarida “Mehrjon” so’zini “quyosh” va “jon sevgisi” degan ma’nolar bilan bog’lab talqin qiladi. Bu bejiz emas, albatta. Chunki eng qadimgi davrlarda ko’pgina ibtidoiy xalqlar qatori o’rta osiyoliklar ham quyoshga sig’inishgan. Bu haqda “tarix otasi” deb tanilgan yunon olimi Gerodot (miloddan oldingi 490-425-yillarda yashagan), o’rta osiyoliklar “Xudolardan faqat quyoshni e’zozlaydilar, unga otlarni qurbonlik qiladilar”, deydi.

Zardushtiylarning muqaddas kitobi “Avesto”ning 10-bobida Mitra (Quyosh tangrisi) ga bag’ishlangan madhiya mavjud. Madhiyadagi so’zlardan ma’lum bo’lishicha, zardushtiylar quyosh va uning tangrisi – “Mitra”ni ilohiy kuch sifatida ulug’lashgan. Ularning quyoshga sajda qilishining o’ziga xos sabablari bor. Avvalo bordiyu, quyosh biron sabab bilan birdan g’oyib bo’lib qolsa yoki so’nib qolsa, Yer shari o’z o’qidan chiqib ketib, 168 daraja sovuq bo’lib, borliq zimistonga aylanib, hayot to’xtagan bo’lardi. Buni o’sha qadim davrlardayoq ajdodlarimiz chuqur anglashgan. Ular quyoshni borliqdagi eng buyuk kuch, hayot chashmasi, yorug’lik va issiqlik bunyodkori deb bilishgan.

Ko’pgina qadimiy xalqlarda quyoshga sig’inish polisistik (ko’p xudolik) qarashlarning muhim va tarkibiy qismiga aylanib ketgan. Turkiy qavmlardan biri xun (gun)lar orasida ham ko’p xudolik mavjud bo’lib, ular quyosh xudosi bilan birga oy, osmon, yer, yulduzlar tangrilariga ham sig’inishgan. “Xunlar tong saharlab quyoshga sajda qilishgan, tunda oyga sig’inishgan, muhim ishlarni oy va yulduzlarga qarab hal qilishgan, oy to’lganida dushmanlarga hujum qilishgan, oy tug’ilganida chekinishgan. Ko’k tangrisi bilan yer tangrisi hayotni yaratgan, quyosh tangrisi bilan oy tangrisi tomonidan hukmronlik taxti ato qilingan deb hisoblashgan”.

Shuning uchun ham, ular quyoshni “bobo” (“Quyosh bobo”) – “bizni yaratgan ilohiy kuch” deb unga sig’inishgan, madhiyalar o’qishgan, orzu-umidlari ro’yobga chiqishi uchun undan najot so’rashgan, uning nomi bilan ont ichishgan, o’z ishlarini boshlashgan. Quyosh nomini kishilar va muqaddas joylarga qo’yishgan. Masalan, qadimiy xorazm tilida quyoshni “Xvara” deb atashgan. Ajdodlarimiz bu o’lkaga “Xvorazem” (keyinchalik “Xorazm”) nomini berishgan. Ko’plab bayramlar nomiga ham “xvara” so’zini qo’shishib, ularni “Boboxvara”, “Amexvara” deb atashgan. Tarixiy manbalarda quyoshga bag’ishlab maxsus bayramlar o’tkazilgani ham qayd qilinadi. Chunonchi, Beruniy Ozarmoh oyining birinchi kuni “odamlar quyoshga siginishardi…” deb yozadi. Qish chiqishi va bahor kelishi paytida sodir bo’lgan bu hodisa ham, qadimda quyosh bayrami o’tkazilganidan dalolat beradi. Quyoshga bag’ishlangan bayramlar hozir ham ba’zi xalqlarda saqlanib qolgan. Chunonchi shimolda yashaydigan taymirliklar hozir ham “Quyosh bayrami” o’tkazishadi. Bu bayram ularning eng katta tantanali bayrami hisoblanadi.

Tarixiy manbalarni tahlil qilib, shunday taxminlar qilish mumkin: birinchidan, bahorda bayramlar ko’payib ketganligi sababli, kuzgi bayramlardan birining mavqei oshirilib, u katta tantanaga aylantirilgan bo’lishi mumkin; ikkinchidan, II-III asrlarda (sosoniylar sulolasi davrida) bayramlar o’tkazilayotgan muddatlar o’zgartirilgan paytda quyosh bayramlaridan biri kuzgi kun-tun tengligiga ko’chirilgan bo’lishi ham ehtimoldan holi emas.

Albatta, quyoshparastlik davrlarida bunday bayramlar o’ziga xos nomlar bilan atalgan bo’lishi kerak. Biroq miloddan oldingi (1-ming yilliklar boshida) bunday kuzgi bayramlar turli joylarda, masalan, Eronda va boshqa joylarda “Mehrjon” (yoki “Mehrgon”) ko’hna Xorazmda – “Chiri-ruj”, So’g’dda esa “Nim-sarda” nomi bilan mashhur bo’lgan. Bu bayram haqida Firdavsiyning “Shohnoma” asarining izohlar qismida quyidagilar yozilgan: “Mehrgon eronliklarning kuzgi bayrami, mehr oyining 16-kuni, kuzgi kecha-kunduz tengligida keladi”.

“Mehrjon” o’sha zamonlarda eng yirik bayram bo’lishi barobarida, u boshqa bayramlar bilan ham bevosita bog’liq bo’lgan. Xususan, “Navro’z” va “Mehrjon” zardushtiylar yilnomasida bir-biriga fayz berib, ikki durdek chaqnab turgan. Shuning uchun bo’lsa kerak, Beruniy “Quyosh va Oy falakning ikki ko’zi bo’lganidek, “Navro’z” va “Mehrjon” – zamonning ikki ko’zidir”, deydi.

Ma’lumki, barcha muhim hodisalarning yaxshi niyatlar bilan boshlanib, muvaffaqiyatli yakunlanishi kishilarga bayram kayfiyatini bag’ishlaydi. Kishilar tabiat uyg’onishi, dalalarda ish boshlanishini “Navro’z” (“yil boshi”) sifatida tantana qilishgan. O’simliklar dunyosining o’sishdan to’xtab, “uyquga ketishi” va mehnat mavsumi yakunlanishini “Mehrjon” (“Yil yarmi”) deb nishonlangan. Bu bayramlar kimlardir tomonidan shunchaki o’ylab topilmagan. Ular koinot, tabiat qonuniyatlari, Quyosh va Yer o’rtasidagi munosabatlar asosida vujudga kelgan. Jumladan, “Navro’z” bahorgi kun-tun tengligini qayd qilsa, “Mehrjon” kuzdagi o’sha holatni ta’kidlagan. “Mehrjon” bayrami, bir tomondan, koinot va yerga jon ato etib turgan quyoshni qadrlashga da’vat qilgan, ikkinchidan barchani qish g’amini yeyishga undagan.

Ajdodlarimizning asosiy bayramlaridan biri bo’lib kelgan – “Mehrjon” keyingi ming yil ichida alohida bayram sifatida keng nishonlanmay qo’yilgan bo’lsa-da, u butunlay yo’qolib ketmadi. “Mehrjon” kuz va hosil bayramlariga bo’linib ketdi.

Endilikda ko’pgina qadimiy bayramlar kabi “Mehrjon”ni ham tiklash g’oyasi o’rtaga tashlana boshladi. Bu muammo ommaviy axborot vositalarida ko’tarildi. Jumladan, O’zbekiston televideniyesida (1988-1989 yillar), “Sharq yulduzi” jurnali sahifalarida bu bayramni tiklash borasida so’z yuritildi. Bu qadimiy an’ana dastlab Tojikistonda qayta tiklandi. Dushanbedagi eng katta o’yingoh (stadion)da “Mehrgon” nomli katta ommaviy ommaviy tomosha o’tkazilishi O’rta Osiyo bayramlari tarixida ulkan voqea bo’ldi. Bir yildan so’ng qadimiy “Mehrjon” O’zbekistonda ham o’tkazildi. “Mehrjon” Toshkent shahar Markaziy bolalar istirohat bog’ida “Uzum sayli” asosida o’tkazildi. Bayram tashkilotchilari (B.Aminov, U.Tohirov, Sh.Otaboyev va boshqalar) bu tadbirni katta “bog’ sayli”ga aylantirib yuborishdi. Shundan keyin “Mehrjon” respublikamiz bo’ylab keng “qanot” yozdi: 1990 yilda Toshkentning “Tojiyev” va “Mevazor” mahallalarida, Samarqandning “Registon” maydonida, Andijon viloyatining Jalolquduq tumanida, Qashqadaryoning Yakkabog’ shahrida “Mehrjon” bayrami zo’r shodiyona sifatida nishonlanadi.

Hozirgacha “Mehrjon” bayrami xususida bironta ham maxsus ilmiy-metodik manba yoki adabiy ssenariy yaratilmagan. “Mehrjon” bayrami quyidagi reja asosida o’tkazilishi mumkin:

I qism – Muqaddima. Arafada yoki bayram kuni ertalab karnay-surnay sadolari ostida shahar, qishloq ko’chalari bo’ylab “Quyosh bobo”, “Yer”, “Oy”, “Sayyoralar”, “Kecha va Kunduz”, “Kuz” boshchiligidagi yil fasllari, “Bobodehqon”, “Hosiljon” kabi ramziy qahramonlar markaziy maydon (yoki bog’) tomon teatrlashtirilgan namoyish shaklida “yurish” qilishadi. Ular aholi to’plangan joylarda to’xtab, o’yin-kulgi qilishlari mumkin. Asosiy maydon markazida tantanali uchrashuv bo’ladi. Ular barchani bayram bilan tabriklashadi va aholini tantanaga (jarchilar yordamida) taklif qilishadi.

II qism – “Bosh tantana”. “Mehrjon” bayrami o’tkaziladigan paytda kun-tun teng bo’lgani sababli, bayramning bosh tadbirini “Kecha va Kunduz” ramzidagi boshqaruvchilar olib borishadi.

Birinchi lavha – “Quyosh bobo davrasida” deb nomlanib, u “Salom quyosh!”, “Sayyoralar sayri”, “Yulduzlar so’zlashganda”, “Quyoshga Yerning dardi”, “O’zga sayyoraliklar, bormisiz?” kabi ko’rinishlardan tashkil topadi. Ularda adabiy hayot, koinot, biosfera, quyosh, sayyoralar, yer, havo va ekologiya muammolari haqidagi falsafiy mavzular badiiy aks ettiriladi.

Ikkinchi lavha – “Saxovatli kuz” deb nomlanib, unda “Fasllar bazmi”, “Kuz – mezbon”, “Kuz dasturxoni”, “Bobodehqon amri” kabi ko’rinishlar bo’ladi. Ular tabiat, o’simliklar, dehqonchilik, hosildorlik kabi mavzular badiiy tomosha shaklida ifoda etiladi.

Uchinchi lavha – “Inson mehri”, “Alommalar mehr haqida”, “Bobo-momolar mehri”, “Mehri daryo insonlar” kabi ko’rinishlarda muhabbat, rahm-shafqat, muruvvat, saxovat, g’amxo’rlik, rahmdillik kabilar ta’sirchan badiiy vositalar (she’r, kuy-qo’shiq, monolog, kulgi-hikoya kabilar) orqali yoritiladi.

Bosh tadbir abadiyat, ma’naviy qadriyatlar, insoniylik haqidagi badiiy chiqish va ommaviy qo’shiq bilan yakunlanadi. Bayram tadbirining keyingi qismi hammabop qiziqarli o’yin-raqslar, mushakbozlik bilan boshlanib ketadi. Barcha “Mehrjon”ga bag’ishlangan sayil, tomosha, ko’rik, o’yin, musobaqalarga taklif etiladi.

III qism – “Mehrjon sayli”. Bayramning ramziy qahramonlari – “Quyosh bobo”, “Momo yer”, “Kuzjon”, “Bobo dehqon”, “Kecha va Kunduz”lar shaharning turli joylari (madaniyat bog’i, klub, maydon, xiyobon, choyxona, qahvaxona, dam olish zonasi kabi maskanlar)da bo’ladigan tadbirlarda mehmon bo’lishadi. Askiyachilar va baxshilar bahsi, folklor-etnografik dastalarining chiqishlari, dorboz, masxarabozlar tomoshalari, xalq o’yinlari va zamonaviy musobaqalar uyushtiriladi.

“Mehrjon” kuz bayrami bo’lgani uchun unda kuz ne’matlaridan tashkil topgan rang-barang ko’rgazma-savdolar, sharq bozorlari (yarmarkalar), tabiatsevar ijodiy ko’riklari alohida o’rin tutishi lozim. Shu sababli, bir joyda “Uzum sayli” (“Uzum bozori”), “Anjir sayli” (“Anjir bozori”), “Olma sayli”, “Anor sayli” kabilar. Ikkinchi joyda – “Kuz taomlari” nomli ovqatlanish rastalari, uchinchi joyda – “Bayram choyxonalari” qatori va boshqa ko’rik-ko’rgazmalar ishlab tursa, bayram yanada fayzli bo’ladi.

IV qism – “Oilaviy Mehrjon”. Kech bo’lgach, bayram xonadonlarga ko’chadi. Har bir oila o’z ehtiyoji, imkoniyatidan kelib chiqib bayram oqshomini o’tkazishi mumkin.

Yuqorida tavsiya etilayotgan “tashkiliy reja” qayta tiklangan “Mehrjon” bayramini o’tkazish uchun bir tavsiyadir. Bu bayram har bir joyda o’ziga xos tarzda o’tkazilishi mumkin. “Mehrjon” olamga nur, harorat va hayot berib turgan “Quyosh bobo” ga bo’lgan minnatdorchiligimizni aks ettiradi. U koinot, tabiatni chuqurroq tushunishga undaydi, “Mehrjon” ona-yerni ardoqlash, dehqon mehnatini e’zozlashga da’vat etadigan, rahm-shafqat, saxovat, mehr-muruvvatni ulug’laydigan xalq bayrami bo’lib qoldi.